Nieuwe regering in Tanzania – echte verandering of oude wijn in nieuwe zakken?

De wereld heeft het nauwelijks in de gaten, maar Tanzania is al een half jaar in rep en roer. Begin november trad de nieuwe president aan en hij lijkt vastbesloten om eindelijk ook Tanzania tot ontwikkeling te willen brengen. ‘Donor darling’ Tanzania heeft zich decennialang laten kenmerken door machtsmisbruik, corruptie en maatschappelijke en economische inertie. Daarin lijkt nu flink verandering te komen.

Verkiezingen in Tanzania vinden traditioneel plaats op de 4e zondag van oktober, iedere vijf jaar. President Kikwete kon, bij de laatste verkiezingen in oktober 2015, niet meer herkozen worden: hij had er twee termijnen op zitten. Een situatie als in buurlanden Burundi en Rwanda, waar de leiders van het land er alles aan doen om hun eigen dynastie te vestigen, geldt niet voor Tanzania. Daar heeft Kikwete ook niet echt de statuur voor; er is geen sprake van zulk persoonlijk leiderschap. Tanzania laat zich eerder kenmerken door een goed beschermd ‘old boys network’. Misschien borgt dat structurele corruptie nog gemakkelijker dan gepersonaliseerde pseudodictatuur. Want dat is wel het hardste kenmerk van het bestuur van het zo vreedzame land Tanzania: de corruptie is immanent.
Maar voor iedereen onverwacht is de nieuwe president , John Pombe Magufuli, een totaal andere weg ingeslagen met zijn anticorruptie programma. Het is spannend in Tanzania. Er zijn ook veel tegenkrachten: de nieuwe president komt gewoon van CCM, de regeringspartij sinds jaar en dag. Bovendien blijft Kikwete vooralsnog ook gewoon partijvoorzitter en zit het hele ‘old boys network’ nog in het zadel.
Toch komen er vanuit Tanzania prachtige verhalen, het laatste half jaar, die zicht bieden op échte ‘verandering’. Verhalen waar de wereld verder helaas nauwelijks notie van neemt.

Al op de eerste dag van zijn presidentschap bracht Magufuli een onaangekondigd bezoek aan het  ministerie van Financiën. En plein public is hij daar ambtenaren gaan uitfoeteren. Dat was niet zo moeilijk: een paar eenvoudige vragen stellen was voldoende: deze ambtenaren waren al járen hun eigen corruptiepraktijken aan het uitmelken. Magufuli begon er alvast mee ambtenaren te ontslaan die zonder reden niet op hun werk aanwezig waren. Al gauw kreeg Magufuli z’n bijnaam: ‘The Bulldozer’. Inmiddels zijn al flink wat topambtenaren ontslagen.
Naast voortvarendheid is hij zich ook blijven voorstaan op soberheid. Hij ging demonstratief mee naar buiten om zelf ook de straten te vegen. En bij grote feesten schafte hij de bestedingen van overheidsgelden aan de festiviteiten af. En zelfs de overheidskerstkaartjes. Overheidsfunctionarissen moeten gewoon economy class vliegen en alleen als het strikt nodig is.
Het kabinet is ook flink geslonken: nog maar 19 ministers. Dat waren er bij de vorige regering nog  bijna twee keer zoveel. Efficiëntie – een woord dat eigenlijk helemaal niet bestond in Tanzania – moet leidend worden.

Enerzijds zet Magufuli in op de ‘big changes’, zoals vrij onderwijs, aanpak van stroperij in de wildparken, illegale export van ivoor en neushoorn-hoorns, bestrijding van (drugs)criminaliteit, megacorruptie bij import en douane. Anderzijds laat zijn benadering zich ook kenmerken door de symboolwerking van specifieke acties. Zoals het ontslaan van een chirurg, betrapt op het alleen een operatie willen uitvoeren als de patiënt extra bijbetaalt. Of districtsambtenaren die enorme kostenoverschrijdingen – geld is natuurlijk gewoon in de eigen zak gegaan – achteraf moeten verantwoorden. Dat wordt ontslag en strafvervolging. Vorige maand werd bekend dat veel bij de politie aangegeven verkrachtingen niet geregistreerd waren. Ook hier corrupte politiepraktijken. Het ministerie van onderwijs heeft medewerkers ontslagen die zelf clandestien 2 miljoen schoolboeken in omloop brachten en zo hun portemonnee spekten. Rijkelui met grote sommen geld op buitenlandse banken worden aangepakt; onderzoeksresultaten worden bij de overheid aangeleverd voor ‘verdere actie’.
En zo wordt de lijst met acties dagelijks aangevuld. Op Twitter is de hashtag #WhatwouldMagufulido populair geworden: Tanzanianen filosoferen over manieren waarop Magufuli verder kan besparen op overheidsuitgaven (lees: bestrijden van misbruik en corruptie).

Magufuli is nu een half jaar bezig en boekt flinke resultaten. Naar verluid zijn de belastinginkomsten enorm aan het stijgen. Een nieuw maatschappelijk elan manifesteert zich. Naast de nodige verwarring, want hoe ‘echt’ is dit nu allemaal? Ook in het verleden was de ‘nieuwe president’ gedurende z’n eerste regeerjaar z’n populariteit aan het grondvesten met grote plannen. Plannen waar uiteindelijk niet veel van terecht kwam. De kracht van het ‘old boys network’ kan zich ook nu laten gelden. Voormalige president Kikwete is – dat is in Tanzania algemeen bekend – gepokt en gemazeld in het corrupte systeem. Kikwete komt uit Bagamoyo, een uurtje rijden vanaf Dar es Salaam. Hij bezit daar wat grote hotels. In deze hotels werd veel vergaderd door overheidsfunctionarissen uit grote stad Dar es Salaam. Bagamoyo ligt net buiten de ‘zone’, waardoor alle functionarissen, vergaderend in Bagamoyo, de zogenaamde ‘sitting allowances’ op konden strijken. Dat is een toelage die iedereen kreeg voor ‘aanwezigheid’. De gemiddelde ambtenaar kon altijd zijn salaris flink opkrikken met deze aanwezigheidstoelagen. Magufuli heeft ze afgeschaft. Van de ene op de andere dag.
Kikwete’s eigen spaarpot valt dus uit z’n handen. Hoe dat achter de schermen van de regering en bij de regeringspartij CCM zelf heeft uitgepakt, dat weet de wereld nog niet. Kikwete, die ook nog een issue heeft met zijn zoon, die betrokken is bij China-gerelateerde stroperij en drugshandel, blijft vooralsnog partijvoorzitter. Magufuli blijft afhankelijk van zijn netwerk. Hoe ver kan hij gaan, ze tegen de haren in te strijken?

Anderzijds geldt ook, dat de decennialang heersende klasse zich bewust moet zijn geworden van de maatschappelijke krachten om Tanzania open te gooien. Het volk is nog steeds straatarm, maar emancipeert zich langzaam aan ook met internet en telefoon. Misschien is het de meest tactische zet die je als ‘old boys network’ maar kon plaatsen. Ook al is uiteindelijk iedereen beter af: minder corruptie, eindelijk wat vooruitgang en toch blijven de machthebbers feitelijk dezelfde.

De kritische volgers zoeken nu een nieuwe positie. Prachtig dat het onderwijs gratis is geworden, maar hoe gaat Magufuli aan de kwaliteit ervan werken? Prachtig dat er nu ook veel gasinkomsten gaan komen (er wordt steeds meer gevonden), maar hoe verhoudt zich dat tot mondiale ontwikkelingen richting meer duurzame energiebronnen? En natuurlijk: prachtig, die anticorruptiepraktijken, maar wie pakt nu de écht bobo’s van het verleden aan?

Niko Winkel, 5 april 2016


« Terug naar nieuwsblog