Reportage: de bijzondere weg naar welvaart in Tanzania

[18 april 2016]
Op GoTanzania wordt wekelijks over de bijzondere maatschappelijke en politieke ontwikkelingen gepubliceerd. De informatie over deze wekelijkse updates ontvangt GoTanzania rechtstreeks uit Tanzania. De 'GoTanzania-correspondent' volgt als sociaal ondernemer in Tanzania de ontwikkelingen op de voet. In onderstaand artikel brengt hij de ontwikkelingen gedurende het afgelopen half jaar, dus sinds de verkiezingen van oktober 2015, bij elkaar en vertelt over de nieuwe wind die waait over Tanzania.

Tanzania is jarenlang hét lievelingsland van donoren geweest. Er is in vele jaren door vele donoren onmetelijk geïnvesteerd om de ontwikkeling op gang te brengen. Helaas heeft dit weinig opgeleverd en was het land anno 2015 totaal verloren geraakt in een alles verlammende corruptie en afhankelijkheid van donoren.
Hoe bijzonder zijn dan ook de afgelopen 22 weken waarin de nieuw verkozen president John Pombe Magufuli een totale omwenteling teweeg heeft gebracht. Gericht op ontwikkeling door bestrijding van corruptie en het minder afhankelijk maken van ontwikkelingshulp. Sinds november 2015 heeft Magufuli zich al snel de bijnaam “broom” (bezem) aangemeten door zijn anticorruptiebeleid dat binnen korte tijd al veel ten goede veranderde.

Al direct na de verkiezingen waren het niet alleen maar woorden maar ook daden. Anders dan we bij eerdere regimeveranderingen gewend waren. Corrupte ambtenaren zijn ontslagen, snoepreisjes zijn afgeschaft, de geldverslindende “sitting allowances” (betaling voor aanwezigheid in vergaderingen en cursussen) zijn afgeschaft, “spookambtenaren” die al dood waren of niet bestonden of niet op hun werk kwamen zijn ontslagen, er werd een speciaal gerechtshof voor corruptie ingesteld, niet-betaalde belasting werd achterhaald enz. enz. Binnen een maand waren de belastinginkomsten al verdubbeld en waren de overheidskantoren, anders dan daarvoor, van 8:00 tot 17:00 bezet.

Wat is het geval: Tanzania, als ontwikkelingsland, ís helemaal niet arm! Goud, olie, gas, edelstenen, toerisme, vruchtbare landbouwgrond, werkelijk alles is voorhanden. Tot nu toe was het echter zo, dat vooral een corrupte 5%-bovenlaag van de ruim 50 miljoen inwoners het land uitverkocht en het geld doorsluisde naar bankrekeningen in Zwitserland en elders.

Alles wijst er nu dan ook op dat de weg naar welvaart is ingeslagen. Vooralsnog moet de oude corruptie in het zand bijten en kan Magufuli op een breed gedragen steun van de bevolking rekenen. Hoe bijzonder is dat? Laten we er eens wat dieper op in gaan.

Machtscultuur
Van oudsher is men in Afrika in het algemeen en ook in Tanzania gewend om onbetwiste leiders te hebben die een dictatoriale macht hebben en naar believen de vruchten kunnen plukken. Dit had echter wel zijn grenzen. Met koningen die in het verleden niet voor genoeg regen zorgden werd wel afgerekend. Inmiddels zijn koningen en koloniale heersers verdwenen en vervangen door presidenten, maar wat is gebleven, is de vaak in één persoon geconcentreerde macht.
Dat heeft verschillende oorzaken. In de eerste plaats zijn de diverse instituten zoals het rechtssysteem, de rekenkamer - zo die al bestaat - en de banken zwak, waardoor een president alle ruimte heeft om wat dan ook door te drukken. Al is het een wet die een president veroorlooft om meer termijnen aan te blijven of een order om extra geld te drukken, alles is mogelijk. Dat eerste is overigens, opmerkelijk genoeg en in tegenstelling tot de omringende landen, in Tanzania nog niet gebeurd.

In de tweede plaats is er in Tanzania een van nature aanwezige gezagsgetrouwheid aan alles wat een hogere positie heeft of ouder is. Familiebanden zijn enorm sterk. Dat de familiebanden zo sterk zijn in Tanzania is voor mensen van cruciaal belang. De familie is hun enige sociale zekerheid omdat door corruptie de hele veiligheids- en gezondheidsstructuur vooral in de afgelegen gebieden niet of maar half functioneel aanwezig is. Men is op zichzelf aangewezen. Het heeft dus alles te maken met de zwakke instituties.
In landen als Uganda, Rwanda en Zimbabwe is dat minder maar daar wordt de macht afgedwongen. Als je een tegengeluid laat horen, lig je zo “two feet under”. Daar is de macht gebaseerd op angst. In Tanzania is dat absoluut niet het geval. Als je een tegengeluid laat horen word je wel, meestal op een indirecte manier, tegengewerkt, maar fysiek geweld is zeldzaam.

Deze bijna absolute gehoorzaamheid, of door angst, of van nature, zorgt ervoor dat een leider meestal alleen mensen om zich heen heeft die altijd instemmend knikken ook al is zijn idee nog zo dom. Dat moet op zijn minst tot een vreemd wereldbeeld bij zo iemand leiden. Leiders en iedereen die een machtspositie heeft kunnen voorts naar believen mensen koeioneren en dat doen ze dan ook. Bij banken en andere instituten laten ze de klanten uren in de rij staan en ambtenaren en politici kunnen zich uit publieke middelen en door steekpenningen verrijken zonder dat ze daarop aangesproken worden. Fouten van ambtenaren of leiders worden op hun klanten afgewenteld en de ambtenaren zijn nooit aansprakelijk.

Dit soort gedrag wordt nog versterkt door nepotisme waardoor mensen vaak niet de baan hebben om hun kwaliteiten maar door hun relaties of door omkoping. Hierdoor moeten bazen dus op een andere manier dan door hun kennis respect af dwingen.
Dit ongeleide machtsvertoon en gebrek aan aansprakelijkheid wordt ook nog eens makkelijk gemaakt door de sterke familieband. Men zal nooit een (extended) familielid afvallen ook al doet hij of zij iets verkeerd en men weet dat als men iemand (al dan niet terecht) beschuldigt, men zijn of haar hele familie over zich heen zal krijgen. Zolang iedereen om je heen gedienstig is en nooit met een beschuldiging komt of protesteert en je zelfs wat extra toeschuift voor je “diensten” kom je er dus makkelijk mee weg. Ambtenaren die faalden, de boel bestalen of anderszins disfunctioneerden werden tot voor kort hooguit overgeplaatst, zolang ze maar loyaal waren aan de heersende politiek.

Een ander gemeenschappelijk fenomeen van ontwikkelingslanden is de armoede en de laagopgeleide bevolking. Dit maakt dat men meestal kiest voor een kortetermijnoplossing, maar ook makkelijk beslissingen neemt die uiteindelijk ten koste gaan van de mensen zelf. Ook in Tanzania zijn dat soort keuzes aan de orde van de dag.
Dit alles leidt tot een in westerse ogen ietwat vreemd effect dat een president, al dan niet legaal en/of eerlijk gekozen, als hij eenmaal in het zadel zit, kan doen en laten wat hij of zij wil. Tot vorig jaar, bijvoorbeeld, kon de vorige president van Tanzania, Kikwete en zijn familie het land volkomen leegroven, net als Museveni in Uganda. Maar eerder in Zuid-Afrika met Mandela, in Rwanda met Kagame en in Tanzania met Nyerere en nu met Magufuli lijkt dit dus ook tot een positieve verandering te kunnen leiden.

Arabische lente
En zo kan het dus gebeuren dat, hetgeen in andere landen met de Arabische lentes niet is gebeurd of zelfs tot chaos en oorlog heeft geleid, nu in Tanzania wel zijn beslag lijkt te krijgen. Geen revolutie van onderop maar een strak geleide verandering van boven. Dit past ook meer bij de cultuur die er al was. Onmiskenbaar hebben de sociale media daar wel degelijk invloed op, omdat mensen inmiddels ook beter geïnformeerd zijn dan vroeger. Men verkneukelt zich nu bijvoorbeeld massaal over de oude corrupte garde die niet alleen zijn onverdiende geld kwijtraakt maar waarvan het geld ook voor het algemene welzijn wordt ingezet.

Naar het lijkt wordt het bijzondere en goede hiervan internationaal nog nauwelijks onderkend en blijft men steken in het veroordelen van de “oneerlijke” verkiezingen. Wellicht heeft dit ook te maken met de socialistische inslag van de nieuwe president, alhoewel er absoluut geen sprake is van een “beweging”, maar het naar het zich laat aanzien, hoe bijzonder ook, concentreert rond de ideeën en inzet van slechts één persoon. Overigens wordt dit in Tanzania versterkt door de goede herinneringen die men heeft aan de eerste president Nyerere die zich ook ten goede heeft ingezet voor het land en nog steeds de harten van de Tanzanianen op hol laat slaan. Magufuli heeft wel de volle steun van het grootste deel van de bevolking, zelfs de meerderheid van de oppositie schaart zich achter hem.

Verkiezingen
Inmiddels loopt de internationale gemeenschap dus te hoop tegen de oneerlijke verkiezingen in Zanzibar. Alhoewel Zanzibar bij Tanzania hoort, heeft het een aparte status en wordt het geplaagd door een onrealistische hang naar onafhankelijkheid en is de politiek gedomineerd door de islamitisch georiënteerde CUF-partij.
Wat men echter vergeet is dat het democratische meerpartijensysteem in Afrika ooit door het westen is gekatapulteerd en bovendien in een land als Tanzania nog erg jong is. Tanzania werd in 1961 onafhankelijk, maakte aanvankelijk een periode van socialisme met een éénpartijstaat door en nog maar een jaar of 6 geleden kreeg de regerende CCM-partij nog 95% van de stemmen. De laatste verkiezingen in 2015 waren voor westerse begrippen ook onnavolgbaar. De westerse monitoren waren vooral opgetogen dat de verkiezingen vreedzaam verliepen en dat iedereen kon stemmen, maar ze vergaten te kijken naar hoé er geteld werd. Het is de vraag of zo’n democratisch systeem voor een land als Tanzania ook wel het meest geschikt is.

Laten we de laatste verkiezingen eens nader onder de loep nemen. De keuze was tussen de regerende CCM-partij met Magufuli of de oppositie met de Chadema-partij en Lowasa. Deze Lowasa had eerder het kandidaatschap voor het presidentschap binnen de CCM verloren van Magufuli en is toen overgestapt naar de oppositie. Hoe opportunistisch kun je zijn, als presidentskandidaat, maar ook als oppositiepartij! Wat ook opvalt is dat de programma’s van de diverse partijen nauwelijks verschilden. Er is niet zoiets als progressief en conservatief; het gaat meer om poppetjes en relaties. Alhoewel de Chadema-oppositie dus juist beweerde te staan voor corruptiebestrijding koos deze de met corruptie besmette leider in de persoon van Lowasa en had de met corruptie besmette CCM-partij ineens een integere, smetvrije kandidaat in de persoon van Magufuli. Naar verluid kwam Magufuli bovendrijven, niet omdat hij nu dé sterke man was, maar als compromis omdat men het binnen de CCM niet eens kon worden over wie nu presidentskandidaat zou moeten worden. Hoe gek kan het lopen!

Bij de verkiezingen werd vervolgens, net als bij eerdere verkiezingen, door de CCM geen enkel middel geschuwd om te winnen. Alle ambtenaren werden ingezet voor de CCM-partij, de oppositie mocht niet bij de telling aanwezig zijn en de computers van het schaduw-telbureau van de oppositie werden een dag voor de verkiezingen in beslag genomen. Het wekt dus geen verbazing dat de CCM met een ruime meerderheid (zo’n 60%) won. Wat echter, wellicht ook voor de CCM zelf, verassend was, was hoe Magufuli zich na de verkiezingen als een duveltje uit een doosje of een paard van Troje tot een echte - en niet alleen in woorden - corruptiebestrijder en socialist met een echt hart voor de bevolking ontpopte.

Nadat zich tegelijkertijd in Zanzibar een meerderheid voor de CUF-partij aftekende werden de verkiezingen daar ongeldig verklaard en een paar maanden later herhaald, waarbij de CUF zich om begrijpelijke redenen terugtrok en de CCM een 94% meerderheid behaalde.
Beide verkiezingen, op het vasteland en op Zanzibar, verliepen dus niet fraai, maar de resultaten zijn een zegen voor Tanzania en dat mag door de internationale gemeenschap best wat meer gewaardeerd worden. Zeker als de keuze gaat tussen eerlijke verkiezingen van corrupte leiders of de nu oneerlijke verkiezingen van de min of meer per ongeluk “gekozen” integere Magufuli. Vergeet ook niet dat zich tijdens het hele verkiezingsproces nergens ernstige ongeregeldheden hebben voorgedaan. Dat is in een land als Kenia weleens anders geweest.

Last but not least moeten de westerse landen zich bedenken dat ze in het verleden dictaturen hebben ondersteund met aanzienlijk minder goede redenen, dus waarom nu ineens zo principieel?

Shoot out
Sommige mensen vrezen nu voor het leven van de nieuwbakken president Magufuli, immers met zijn voortvarendheid heeft hij machtige vijanden gemaakt. Aan de andere kant zou dat ook weleens mee kunnen vallen. Magufuli kan rekenen op de steun van een brede laag van de bevolking, zelfs van de mensen die op de oppositie hebben gestemd. Bovendien doet in Tanzania iedereen alles om geweld te vermijden, zelfs de vorige president die het land massaal beroofd heeft en wat algemeen bekend was, is geen strobreed in de weg gelegd en heeft nooit met een aanslag op zijn leven te maken gehad. Ook de corrupte bende is niet echt een syndicaat maar meer een verzameling opportunisten die net zo makkelijk elkaar beroven en het lijkt niet waarschijnlijk dat zij zullen samenzweren om hun inmiddels blootgelegde boevenactiviteiten onder het oog van de nu beter wetende massa voort te zetten.

Hoe nu verder?
Vooralsnog lijkt er aan de drive en de maatregelen van Magufuli geen einde te komen, eerdere beloftes blijken, met alle ‘hickups’ van dien, ook daadwerkelijk waargemaakt te worden. Parlementsleden en andere hotemetoten die eerder werden beschuldigd van corruptie zitten nu daadwerkelijk fysiek in het beklaagdenbankje.
De eerstvolgende uitdaging zal zijn om de mensen die nu nog in de regerende partij rondlopen en die het land eerder hebben uitgedragen aan de paal te nagelen of op zijn minst uit te schakelen. Een van die mensen is de voormalige president Kikwete, die zich voornamelijk via zijn familie schandelijk verrijkt heeft. Gezien de Tanzaniaanse gewoonte om niet de confrontatie aan te gaan maar alles via de mantel der liefde te bedekken is het niet ondenkbaar dat Kikwete en zijn maatjes ermee weg komen, maar uiteindelijk toch geen politieke macht meer krijgen. Je ziet deze mensen zich dan ook in alle bochten wringen om, in elk geval verbaal, de politiek van Magufuli te ondersteunen.

Kortom, als we als lichtend voorbeeld naar Rwanda kijken dat in een paar jaar tijd is opgeklommen naar een goede 55e plaats op de corruptielijst (van de 160, nummer 1 is het minst corrupt) en een voor een Afrikaans land ongekende welvaart kent. Alle kans dat Tanzania, nu nog op plaats 116 van dezelfde lijst, in een paar jaar tijd ook tot een van de welvarendste landen in Afrika gaat behoren! Magufuli verdient daarvoor alle steun, vanuit het binnenland, maar ook internationaal. Als de zaken dan op orde zijn kunnen we het nog eens over democratie en eerlijke verkiezingen hebben.

Tanzania, 15 april 2016
NB: de GoTanzania-correspondent prefereert het om anoniem te schrijven.


« Terug naar nieuwsblog